پیام آذری

آخرين مطالب

محراب مسجد جامع ارومیه تو را می‌خواند مقالات

محراب مسجد جامع ارومیه تو را می‌خواند
  بزرگنمايي:

پیام آذری - ارومیه- حکایت‌های شگفت‌آوری برای تعریف دارد اما همچنان ساکت و آرام، روزشمار تاریخ را نظاره‌گر بوده و پیشه‌اش رازداری و مهمان‌نوازی است؛ اسم مبارک آن «مسجد جامع ارومیه» می‌باشد و طیب است و طاهر.

سن واقعی‌اش را کسی از میان ما نمی‌داند حتی روز تولدش را؛ اسم اولش را هم کسی اطمینان ندارد که چه بوده است؛ برخی از اهل علم، این مسجد را متولد دوره ساسانی می پندارند و می‌گویند زرتشتی بوده که بعد از اسلام مسلمان شده و حتی یکی در کتابش آورده که به دست مبارک امام حسن(ع) مسلمان شده‌است.
گویا از آن روز بر شکوهش اضافه گشته تا اینکه پیری امانش نداده و یک جورهایی بازنشسته‌اش کرده است اما به نظر می‌رسد همچنان مشغول می‌باشد؛ آن هم از نوع علمی اش وحتی فرهنگی‌اش.
ظاهر عجیبش شبیه «کوشک» می‌ماند و گلدسته ندارد اما تا بخواهی صاحب داشته است و هرکدامشان هم گلی بر سرش زده یا پاره‌ای از وجودش را زخمی کرده یا اینکه مرهمی بر زخمش نهاده است.
از همان اول عاشق عاشقان خدا بوده و همیشه به روی عابدان گشاده‌رو و مهمانپذیر بوده است؛ روزگاری نه چندان دور دوروبرش پر بود از جوانانی که در حجره‌های آجری دورتادور حیاط باصفایش با درختان میوه و حوض و جوی آب علوم دینی طلب می‌کرده‌اند.
پدر مدرنیته بسوزد که همه را از او دریغ کرد حالا او مانده و چشم انتظار توست تا شگفتی‌های درونش را به رخ بکشد؛ شبستان گنبددار دوره سلجوی‌اش را نشان دهد یا شاید هم شبستان چهل ستون دوره ایلخانی‌اش را.
بگذارید کمی با جزئیات بیشتر برایتان تعریف کند که چگونه معماری زیبای دوره سلجوقی و گنبد دایره‌ای شکل آجری منحصر به فردش خودنمایی می‌کند؛ ساده باوقار و متفاوت.
وقتی از در راسته عطاران از مسیر بازار سرپوشیده و قدیمی وارد می‌شوی، چشمت به حجره‌های جداره‌های بیرونی شبستان چهل ستون و ورودی کوچک و کتیبه لاجوردی‌اش که تاریخ احداث حجره‌ها را به اوایل دوره زندیه به سنه 1184 هجری قمری ربط می دهد، جلب خواهد شد.
سپس ورودی بزرگ کاشی‌کاری و گچ‌بری زیبایش با 2 سنگ نوشته مرمر خودنمایی می‌کند؛ کمی که جلوتر می‌روی به ورودی ساده و بی‌آلایش شبستان گنبددار می رسی و در بدو ورود از سکوت معنادارش گوشهایت می گیرد و از حال وهوایش نفست می‌گیرد. چند لحظه که گذشت تازه متوجه می‌شوی که سرجایت میخکوب شده‌ای و باید حرکتی به خودت بدهی ناخودآگاه به سوی تزیینات ضلع جنوبی گنبدخانه متوقف می‌شوی و بدون اینکه بدانی رو به قبله‌ گچ‌بری زیبایی را تماشا می‌کنی که هفت متر و 82 سانتی‌متر ارتفاع دارد.
سرت ناخودآگاه به سمت بالا می‌رود و خود را چه کوچک می‌بینی در مقابل عظمتش و حاج و واج می‌مانی؛ کمی که به خود آمدی شاید متوجه شوی که هدف از خلق این اثر همان بوده که لحظه‌ای یادش کنی بی‌آنکه منظورش را داشته باشی. حالا نوبت آن رسیده که شروع کنی به حض بردن از جزئیات وسیعش.
سرت را خم می‌کنی و سعی می‌کنی خط کوفی زیبایش را بخوانی «هوالحی القیوم» آیه 255 و قسمتی از آیه 256 سوره بقره را زمزمه می‌کنی به سمت بالا وسپس چپ و در آخر پایین؛ همانی که همیشه برای دعا می‌خوانی بله آیه‌الکرسی خودمان.
مشتاق می‌شوی حاشیه دیگر را نظاره کنی و آیات یک تا 12 سوره مومنون به خط ثلث چشمانت را نوازش می‌دهد و جایگاه پیش نماز با آیه 18 سوره آل عمران به خط کوفی قلبت را آرامش می‌بخشد.
وسط این نقاشی بی‌همتا را که می‌نگری باز خط ثلثی دیگر و 2 حدیث از پیامبر اعظم(ص) حضورت در این مکان مقدس را پرمعناتر می‌نماید.
کمی پایین‌تر امضای صاحب اثر معمار خوش‌ذوق و خطاط چیره‌دستش خودنمایی می‌کند که به تاریخ 676 ه. ق. این اثر هنری باشکوه را پرداخته است؛ آن هم به خط ثلث با نوشته: «عمل‌العبد عبدالمومن بن شرفشاه النقاش التبریزی».
محراب با نگاهی هنری شبیه به انسانی با دو دست رو به آسمان در حال دعا می‌بینی؛ لیکن اثری از شمایل انسان در آن موجود نیست و فقط این تزیینات اسلیمی زیبا و متقارن با خطوط و نقوش این تصور را به ببینده اهل ذوق می‌نمایاند.
معجزه اصلی این اثر از لحاظ زیبایی‌شناسی و استادی در کار 2 لایه بودن نقوش میانی این تابلوی زیباست؛ جایی که یک لایه درونی کاملا مجزا طراحی و اجرا شده و سپس بی‌هیچ وسیله خارجی لایه دوم گچ‌بری بر روی آن منطبق و اجرا گردیده است؛ بطوریکه تحسین و شگفتی بازدیدکنندگان و کارشناسان را به همراه دارد.
آن را به پارچه ظریف توری تشبیه کرده‌اند که با گچ‌بری‌های ماهرانه و نقوش جالب و بی‌همتا به یکدیگر تنیده و بافته شده است و به یقین از شاهکارهای بی‌بدیل و اوج معماری دوره ایلخانی محسوب نموده‌اند.
آیات دورتا دور شبستان اصلی هم که به خط نستعلیق بسیار زیبا کار شده، مربوط به دوره قاجار می‌باشد اما کتیبه‌های کوفی بالایی شکوه و عظمتی بسیار دارد که وادارت می‌کند تا یک دور کامل بچرخی و رقصی عرفانه میانه میدان آرزو کنی.
بنای مسجد طبق نوشته «میرزا رشید ادیب‌الشعرا» در کتاب تاریخ افشار بفرمان رضا قلیخان بیگلربیگی افشار در سال 1184 هجری قمری و همچنین به دستور نجفقلی خان بیگلربیگی افشار به سال 1250 هجری قمری مرمت و تعمیر گردیده است.
البته در سال 1287 هجری گنبد مسجد به دستور یوسف خان شجاع الدوله حمکران وقت ارومیه مورد بازسازی و مرمت قرار گرفته است.
مسئول دفتر فنی اداره‌کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان‌غربی نیز توضیحاتی در مورد کارهای انجام شده و در دست اجرای این بنای تاریخی ارایه کرد و گفت: در دوره سلجوقی مهمترین اتفاقی که در مورد مسجد جامع ارومیه افتاده، برش بخشی از مسجد و ایجاد فضای گنبدخانه بوده است.
داود فرازی اضافه کرد: محرابی به ارتفاع حدود هشت متر در دوره ایلخانی و حجره‌های صحن در دوره زندیه به این بنا اضافه شده و اصل تقارن بنا بر مساجد شبستانی چهار ایوانه نیز در این دوره رعایت شده است.
وی ادامه داد: در مقطعی از زمان که ما تصور می‌کنیم شاید دوره قاجاریه باشد، بخشی از شبستان در ضلع شرقی گنبدخانه به دلایلی که اطلاع نداریم تخریب و فضاهای جانبی احداث شده است؛ می‌توان گفت در عصر جدید حجره‌های ضلع شرقی تخریب و به جایش نمازخانه‌ای ایجاد شده در دو طبقه با سقف شیروانی و مصالح ناهمگون که با حذف آن و خاکبرداری بخشی از شبستان قدیمی تحت سرپرستی مهندس بحرینی بازسازی شده و باقی ردیف‌ها هم بازسازی خواهد شد زیرا با یافته‌های باستان‌شناسی که در سال گذشته اجرا شد، شواهدی بدست آمد و مطمئن شدیم هم بر اساس مفاهیم معماری و هم شواهد باستان‌شناسی شبستان تا خیابان اقبال که شامل چهار طاق‌گنبد در سه ردیف بوده، امتداد داشته است.
وی اشاره کرد: در سایه توافق با نماینده ولی‌فقیه در آذربایجان‌غربی و حمایت‌های استاندار وقت، قرار بر این شد حجره‌های ضلع شرقی احیا شود تا فضای معماری که در قدیم وجود داشت را بتوان بازسازی و احیا کرد؛ متاسفانه در دهه شصت به بهانه احداث مدرسه علوم دینی صحن مسجد کلا تخریب و ساختمانی در سه طبقه ایجاد شده که برای حل این مسئله هم تفاهم‌نامه‌ای با استاندار وقت و نماینده محترم ولی‌فقیه امضا شده و مقرر است 2 طبقه فوقانی ساختمان برداشته شود و طبقه زیرین برای استفاده باقی بماند.
وی اظهار داشت: در واقع با این کار می‌توانیم صحن مسجد را به وضعیت سابق بازگردانیم و هم‌زمان با آن روی حجره‌های پیرامون، کار مرمت صورت پذیرد؛ اکنون بازسازی حجره‌های پشت و ضلع شمالی با توجه به وجود ساختمان حوزه علمیه ناممکن می‌باشد ولی ضلع شرقی آزاد بوده، خاکبرداری و گودبرداری انجام و پی‌های دوره زندیه هم در آنجا مستندسازی شده است.
وی بیان کرد: بزودی عملیات اجرایی شروع میگردد و در ادامه هم بعد از آزادسازی صحن مسجد، آزادسازی بقیه حجره‌های پیرامون در دستور کار قرار دارد تا فرم معماری که قبلا وجود داشت و باعث حالت عرفانی و ‌روحانی مسجد می‌شد، احیا شود.
وی اضافه کرد: هم‌اکنون هم بیکار ننشسته‌ایم و هر ساله چون وضعیت موجود نیاز به مرمت و بازسازی دارد قراردادی با پیمانکار ذیصلاح موجود می‌باشد که طبق آن سقف شبستان کلا برداشته شد و سبک‌سازی صورت گرفت و زیرسازی و شیب‌بندی مناسب در حال اجراست.
وی بیان کرد: سیستم ایزولاسیون و عایق‌کاری در حال تعویض می‌باشد و یکپارچه‌سازی صورت می‌گیرد؛ بخشی از گنبدها آسیب داشت که مرمت شد و گنبد اصلی گنبدخانه هم نیاز به مرمت‌های دوره‌ای دارد که قرار است بندکشی قدیمی تخلیه و از نو بندکشی شود تا از نفوذ آب و رطوبت به نوعی جلوگیری گردد زیرا رطوبت از عوامل مخرب در بناهای تاریخی محسوب می‌شود.
وی ادامه داد: در سفر اخیر هیات دولت سه میلیارد تومان اعتبار مصوب شد و مترصد ارائه تفاهم‌نامه