پیام آذری - شرق / متن پیش رو در شرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
آتشبس میان ایران و آمریکا اکنون در حالی چهلوهفتمین روز خود را سپری میکند که همزمان دو روایت متضاد با شدتی کمسابقه در حال شکلگیری است؛ از یک سو، حجم گسترده تحرکات دیپلماتیک، رفتوآمد میانجیها و انتشار اخبار مربوط به «پیشنویس توافق»، فضای منطقه را به سمت نوعی خوشبینی محتاطانه سوق داده و از سوی دیگر، گزارشهای امنیتی و نظامی درباره احتمال فروپاشی مذاکرات و بازگشت دوباره به جنگ همچنان سایه سنگینی بر معادلات انداخته است. در چنین فضایی، سفر یکروزه فیلد مارشال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، به تهران را باید مهمترین تحول میدانی و سیاسی روزهای اخیر دانست؛ سفری که در کنار اعزام تیم مذاکرهکننده قطری به تهران با هماهنگی آمریکا، نشان میدهد پرونده ایران و آمریکا وارد مرحلهای فوقالعاده حساس و سرنوشتساز شده است.
آنچه اکنون بیش از هر موضوع دیگری خودنمایی میکند، شکلگیری یک «تکاپوی منطقهای» گسترده برای جلوگیری از بازگشت جنگ به غرب آسیاست؛ تکاپویی که این بار صرفا در سطح مواضع سیاسی یا بیانیههای دیپلماتیک باقی نمانده، بلکه به شبکهای از تماسهای فشرده امنیتی، رایزنیهای چندلایه و تحرکات همزمان میان پایتختهای منطقه تبدیل شده است. از اسلامآباد و دوحه گرفته تا ریاض، ابوظبی، آنکارا و حتی پکن، همگی بهخوبی دریافتهاند هرگونه فروپاشی آتشبس، نهفقط تهران و واشینگتن، بلکه کل منطقه و حتی فراتر از منطقه را وارد مرحلهای از بیثباتی عمیق خواهد کرد؛ وضعیتی که میتواند امنیت انرژی، تجارت دریایی، بازار نفت، کریدورهای ترانزیتی و حتی معادلات داخلی کشورهای عربی خلیج فارس را با بحران مواجه کند.
از همین منظر، نقشآفرینی پاکستان و قطر دیگر صرفا به انتقال پیام میان تهران و واشینگتن محدود نیست؛ اکنون نشانههای روشنی از ورود این دو بازیگر به سطحی از میانجیگری فعال، سازمانیافته و هدفمند دیده میشود؛ میانجیگریای که میکوشد از ورود دوباره منطقه به سمت تقابل نظامی جلوگیری کند. سفرهای متوالی محسن نقوی، وزیر کشور پاکستان به تهران، حضور عاصم منیر در رایزنیهای مستقیم با مقامات عالیرتبه کشورمان، تماسهای همزمان مقامات پاکستانی با عربستان، ورود مستقیم تیم قطری به تهران و نیز تماس شیخ تمیم، امیر قطر، با دونالد ترامپ با هدف حمایت از تلاشهای پاکستان و کاهش تنش، همگی نشان میدهد منطقه در حال تلاش برای مهار بحرانی است که ابعاد آن میتواند از جنگهای پیشین نیز فراتر رود. در همین چارچوب، به نظر میرسد تمرکز فعلی میانجیها، نه بر دستیابی به یک «توافق جامع»، بلکه بر شکلدهی به نوعی «تفاهم اولیه» برای جلوگیری از بازگشت جنگ متمرکز شده است؛ تفاهمی که در آن موضوعات پیچیدهتر نظیر پرونده هستهای، سطح غنیسازی، تحریمها و ترتیبات امنیتی منطقهای و آینده تنگه هرمز به مراحل بعدی موکول شود تا ابتدا اصل توقف درگیریها تثبیت شود. به همین دلیل است که رسانههایی همچون العربیه، والاستریت ژورنال، الجزیره و اکسیوس از تلاش برای رسیدن به یک چارچوب موقت سخن میگویند؛ چارچوبی که هدف اصلی آن، خرید زمان برای ادامه مذاکرات و جلوگیری از فروپاشی آتشبس است.
بااینحال، همزمانی این تحرکات دیپلماتیک با انتشار گزارشهایی از سوی سیبیاس، اکسیوس و منابع امنیتی آمریکایی درباره آمادهسازی گزینههای نظامی جدید در کاخ سفید، نشان میدهد منطقه همچنان بر لبه یک تعادل شکننده حرکت میکند. در واقع، همانقدر که نشانههایی از پیشرفت دیپلماسی دیده میشود، به همان میزان نیز احتمال بازگشت تنش و حتی یک عملیات نظامی محدود یا گسترده همچنان وجود دارد. اختلافات حلنشده هستهای، مسئله تنگه هرمز، فشارهای اسرائیل، بیاعتمادی عمیق تهران و واشینگتن و رقابت بازیگران منطقهای، همگی عواملی هستند که میتوانند روند موجود را هر لحظه دچار اختلال کنند.
با این همه، آنچه امروز معادلات را از هفتههای نخست جنگ متمایز کرده، اجماع کمسابقه بازیگران منطقهای بر ضرورت جلوگیری از درگیری مجدد است. اکنون تقریبا همه پایتختهای مؤثر منطقه به این جمعبندی رسیدهاند که هزینه جنگی تازه، بهمراتب فراتر از توان تحمل سیاسی و اقتصادی خاورمیانه خواهد بود. از همین رو، تماسها و رفتوآمدهای دیپلماتیک با شدتی بیسابقه ادامه دارد تا شاید بتوان از دل این آتشبس شکننده، مسیری هرچند موقت برای مهار بحران و جلوگیری از بازگشت منطقه به جنگی فراگیر پیدا کرد؛ اگرچه هنوز هیچ تضمینی وجود ندارد که این تلاشها در نهایت به ثباتی پایدار منجر شود.
از دیپلماسی نظامی عاصم منیر تا تلاش برای مهار جنگ
سفر یکروزه فیلد مارشال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان به تهران را باید مهمترین تحول سیاسی و امنیتی روزهای اخیر در پرونده پرتنش ایران و آمریکا دانست؛ سفری که در حساسترین مقطع آتشبس شکننده میان دو طرف انجام و بهسرعت به کانون گمانهزنیهای منطقهای و بینالمللی تبدیل شد. عاصم منیر شامگاه جمعه وارد تهران شد و بلافاصله دور فشردهای از دیدارها و رایزنیها را آغاز کرد؛ دیدارهایی که از همان ابتدا نشان داد مأموریت اسلامآباد صرفا در سطح انتقال پیامهای دیپلماتیک باقی نمانده و اکنون به مرحلهای از میانجیگری فعال و چندلایه رسیده است. فرمانده ارتش پاکستان در نخستین برنامه رسمی خود تا پاسی از شب با سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، دیدار و گفتوگو کرد. محور اصلی این نشست، بررسی ابتکارات دیپلماتیک برای جلوگیری از تشدید تنش، پایان جنگ و دستیابی به چارچوبی برای تثبیت آتشبس عنوان شد. منابع ایرانی اعلام کردند گفتوگوها بر «خاتمه جنگ» و سازوکارهای جلوگیری از بازگشت درگیری متمرکز بوده است.
صبح شنبه نیز عاصم منیر با مسعود پزشکیان، رئیسجمهور کشورمان دیدار کرد. پزشکیان در این دیدار ضمن قدردانی از تلاشهای پاکستان برای ثبات منطقه، تأکید کرد جمهوری اسلامی ایران صرفا به دنبال احقاق حقوق قانونی ملت خود است، اما تجربه مذاکرات با آمریکا ایجاب میکند تهران با نهایت احتیاط حرکت کند. رئیسجمهور همچنین تصریح کرد آمریکا در صورت بازگشت جنگ، پیروز این معادله نخواهد بود و فقط رژیم صهیونیستی از تداوم درگیری سود میبرد. در مقابل، فرمانده ارتش پاکستان با ابراز خوشبینی نسبت به روند گفتوگوها گفت: «مذاکرات بهخوبی در حال پیشرفتن است» و ابراز امیدواری کرد رایزنیها هرچه سریعتر به نتیجه مطلوب برای ایران و کل منطقه منجر شود. منیر همچنین اسرائیل را عامل اصلی استمرار تنش در منطقه توصیف کرد.
همزمان، فرمانده ارتش پاکستان با محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی نیز دیدار و گفتوگو کرد. محمدباقر قالیباف در دیدار با فیلد مارشال عاصم منیر تأکید کرد: «نظامیان بیش از هرکس ارزش صلح را درک میکنند، اما هرگز اجازه نخواهند داد عزت و حقوق ملتشان خدشهدار شود». رئیس مجلس با اشاره به نقض عهد آمریکا گفت: «تهران در حالی مذاکره میکرد که واشینگتن جنگ را آغاز کرد و حتی آتشبسی را که پاکستان در آن نقش میانجی داشت، با محاصره دریایی نقض کرد». رئیس قوه مقننه هشدار داد: «نیروهای مسلح ایران در صورت تکرار هرگونه ماجراجویی، پاسخی کوبندهتر خواهند داد». عاصم منیر نیز با تمجید از مدیریت ایران عنوان کرد: «تهران امروز توسط افرادی هوشمند و دارای بینش بالا اداره میشود».
لازم به ذکر است اگرچه جزئیات کامل برخی نشستها و دیدارهای دیگر عاصم منیر در تهران منتشر نشده است، اما منابع منطقهای گزارش دادهاند او احتمالا با برخی چهرههای امنیتی و نظامی ارشد ایران نیز رایزنیهایی داشته است. در همین حال، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، اعلام کرد پاکستان همچنان «میانجی رسمی» مذاکرات میان تهران و واشینگتن است و سفر عاصم منیر در ادامه همان روند فشرده دیپلماتیک صورت گرفته است. بقایی همچنین خبر داد تهران و واشینگتن اکنون در مرحله «نهاییسازی یادداشت تفاهم» قرار دارند؛ تفاهمی ۱۴بندی که هدف اولیه آن تثبیت آتشبس و فراهمکردن زمینه مذاکرات گستردهتر طی ۳۰ تا ۶۰ روز آینده است. به گفته سخنگوی دستگاه دیپلماسی، محورهای اصلی این تفاهم شامل توقف تعرضات نظامی، پایان فشارهای دریایی آمریکا، آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران و ایجاد چارچوبی برای ادامه مذاکرات است. در کنار این تحرکات، حضور هیئت قطری در تهران نیز به یکی از مهمترین محورهای تحولات تبدیل شد. بقایی تأیید کرد هیئتی از قطر با عباس عراقچی دیدار کرده؛ هرچند تأکید کرد میانجی اصلی همچنان پاکستان است. همزمان، رویترز گزارش داد تیم مذاکرهکننده قطری با هماهنگی آمریکا وارد تهران شده تا به حل مسائل باقیمانده و جلوگیری از بازگشت جنگ کمک کند. در همین چارچوب، محسن نقوی، وزیر کشور پاکستان که طی هفته گذشته دو بار به تهران سفر کرده بود، از پایتخت ایران با همتای سعودی خود گفتوگوی تلفنی انجام داد؛ نشانهای از آنکه عربستان نیز در جریان جزئیات روند میانجیگری قرار گرفته است. تماس تلفنی عراقچی و آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل نیز بیانگر آن بود که پرونده مذاکرات اکنون ابعادی فراتر از رایزنیهای دوجانبه پیدا کرده است.
پشت پرده سفر فرمانده ارتش پاکستان؛ از «یادداشت تفاهم» تا نگرانی از بازگشت جنگ
همزمان با سفر عاصم منیر به تهران، موج گستردهای از گزارشها و ادعاهای رسانهای درباره پشت پرده این سفر و روند مذاکرات منتشر شد؛ گزارشهایی که از نزدیکشدن تهران و واشینگتن به یک «تفاهم موقت» حکایت دارند؛ هرچند همچنان تردیدها و نگرانیها درباره احتمال شکست مذاکرات پابرجاست. الجزیره به نقل از یک مقام ایرانی مدعی شد ایران از طریق میانجیگری پاکستان به «یادداشت تفاهم» دست یافته و اکنون منتظر پاسخ نهایی آمریکاست. براساس این گزارش، این تفاهم شامل پایان جنگ، رفع محاصره دریایی، بازگشایی تنگه هرمز و خروج تدریجی نیروهای آمریکایی از منطقه جنگی است. همین منبع ادعا کرد قرار بوده عاصم منیر در تهران این یادداشت تفاهم را اعلام کند، اما برای هماهنگی نهایی با واشینگتن، او عصر دیروز (شنبه) تهران را ترک کرده است. الجزیره همچنین گزارش داد قطر نقشی کلیدی در تدوین این یادداشت و تسهیل ارتباط میان میانجیها و آمریکا ایفا کرده است.
العربیه نیز مدعی شد تهران در ازای دریافت غرامت و تضمینهای اقتصادی از سوی آمریکا، پیشنهاد بازگشایی تنگه هرمز را مطرح کرده است. همزمان منابع دیپلماتیک به این شبکه گفتند ایران دو پیشنهاد به میانجی پاکستانی ارائه کرده و خواستار تعیینتکلیف پرونده تحریمها و داراییهای بلوکهشده پیش از امضای هر توافقی شده است. در همین حال، الحدث گزارش داد آمریکا پیام داده در صورت پذیرش چارچوب توافق از سوی تهران، حل سایر اختلافات به مذاکرات بعدی موکول خواهد شد. قبلتر هم العربیه خبر داده بود یک هیئت فنی و حقوقی پاکستانی برای بررسی جزئیات تفاهم احتمالی راهی تهران شده است. البته اسکاینیوز عربی پا را فراتر گذاشت و مدعی شد میانجی پاکستانی توانسته «گره پرونده هستهای ایران» را در مذاکرات دشوار باز کند. طبق این گزارش، مسائل حلنشده اکنون شامل توقف جنگ در لبنان، پایان محاصره بنادر ایران، کاهش حضور نظامی آمریکا و نحوه بازگشایی هرمز است. منابع نزدیک به مذاکرات نیز اعلام کردند تهران خواستار آزادسازی بخش بیشتری از داراییهای مالی خود شده و موضوعات هستهای فعلا به مذاکرات آینده موکول شده است. والاستریت ژورنال هم گزارش داد پاکستان، قطر و دیگر بازیگران منطقهای میکوشند بهجای توافق نهایی، چارچوبی موقت برای تمدید آتشبس و ادامه مذاکرات شکل دهند؛ چارچوبی که هدف اصلی آن «خرید زمان» و جلوگیری از بازگشت جنگ است.
در همین راستا، نورالدین الدغیر، خبرنگار الجزیره در تهران از «فضای مثبت» مذاکرات سخن گفت و تأکید کرد: «گشایش ممکن است نزدیک باشد، هرچند توپ اکنون در زمین آمریکاست». علی هاشم، دیگر خبرنگار الجزیره نیز نوشت اوضاع به اندازهای پیچیده شده که یک چهره بلندپایه منطقهای بهطور محرمانه به تهران سفر کرده تا شکافهایی را که «غیرقابل پرشدن» توصیف میشوند، ترمیم کند. همزمان، المانیتور به نقل از یک مقام ایرانی خبر داد «متون و ایدههای جدیدی» میان دو طرف ردوبدل شده، اما هنوز هیچ توافق نهایی وجود ندارد.
سایه جنگ بر فراز دیپلماسی
در شرایطی که فضای رسانهای مملو از اخبار مربوط به پیشرفت مذاکرات و احتمال تفاهم موقت است، مجموعهای از تحولات امنیتی و نظامی نیز نشان میدهد خطر بازگشت تنش همچنان کاملا جدی است. مهمترین نشانه این وضعیت، گزارشهای منتشرشده از واشینگتن درباره آمادهسازی گزینههای نظامی جدید علیه ایران و همزمان تشدید حساسیتهای امنیتی در داخل منطقه بود. سیبیاسنیوز به نقل از منابع مطلع گزارش داد دولت ترامپ روز جمعه در حال آمادهسازی برای دور تازهای از حملات نظامی علیه ایران بوده است؛ هرچند تا پایان روز تصمیم نهایی اتخاذ نشد. این شبکه همچنین خبر داد برخی اعضای ارتش و نهادهای اطلاعاتی آمریکا برنامههای تعطیلات خود را لغو کردهاند و پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه در وضعیت آمادهباش قرار گرفتهاند. همزمان دونالد ترامپ سفر آخر هفته خود را لغو کرد و به کاخ سفید بازگشت؛ اقدامی که بسیاری آن را نشانه فضای اضطراری در واشینگتن تعبیر کردند. اکسیوس نیز گزارش داد ترامپ با تیم ارشد امنیت ملی خود جلسهای فوقالعاده برگزار کرده تا سناریوهای شکست مذاکرات و احتمال آغاز حملات جدید بررسی شود. این رسانه به نقل از منابع نزدیک به ترامپ نوشت رئیسجمهور آمریکا در روزهای اخیر بهشدت از روند کند مذاکرات کلافه شده و حتی ایده «عملیات نظامی نهایی و گسترده» برای اعلام پیروزی و پایان جنگ را مطرح کرده است.
همزمان در داخل ایران نیز تحولاتی غیرعادی رخ داد. در همین فضای مبهم، نحوه خروج هیئت قطری از تهران نیز خبرساز شد؛ هیئتی که با هماهنگی آمریکا برای کمک به تسریع مذاکرات وارد تهران شده بود، هنگام ترک ایران بهجای مسیر معمول جنوبی، از مسیر شرق و سپس ترکیه خارج شد. این تغییر مسیر غیرعادی، فرضیه نگرانیهای امنیتی درباره آسمان جنوب و غرب منطقه را تقویت کرد. در همین حال، رویترز و والاستریت ژورنال هشدار دادند در صورت شکست مذاکرات، احتمال حملات محدود، اما شدید آمریکا و اسرائیل علیه زیرساختهای انرژی ایران همچنان وجود دارد. برخی تحلیلگران آمریکایی نیز معتقدند ترامپ اکنون میان دو انتخاب دشوار قرار گرفته است؛ یا پذیرش یک توافق ناقص یا ورود دوباره به تقابل نظامی با خطر بحرانی طولانیتر و غیرقابل کنترلتر.
منطقه در انتظار تصمیم نهایی
پیرو آنچه قبلتر عنوان شد، مجموعه تحولات روزهای اخیر حکایت از این دارد پرونده ایران و آمریکا اکنون وارد حساسترین مرحله خود از زمان آغاز درگیریها شده است؛ مرحلهای که در آن، هم احتمال دستیابی به یک تفاهم اولیه وجود دارد و هم خطر فروپاشی کامل دیپلماسی و بازگشت به جنگ محتمل است؛ ازاینرو بخش مهمی از گزارشهای منتشرشده در رسانههای غربی و عربی بر این نکته تأکید دارند که آنچه اکنون در حال شکلگیری است، نه یک توافق جامع، بلکه نوعی «تفاهم موقت» برای تثبیت آتشبس و خرید زمان برای ادامه مذاکرات گستردهتر است. والاستریت ژورنال تصریح کرد هدف میانجیها دستیابی به چارچوبی است که از بازگشت فوری جنگ جلوگیری و امکان ادامه گفتوگوها را فراهم کند. همزمان گزارش الکس مارکوارت، خبرنگار حوزه امنیت ملی سیانان نیز تصویری از جزئیات احتمالی این چارچوب ارائه داد؛ از آزادسازی تدریجی داراییهای بلوکهشده ایران و ارائه معافیتهای نفتی تا کاهش محاصره دریایی و آغاز مذاکرات برای توافق نهایی. با این حال، در همین گزارش نیز تأکید شده بود موضوعات دشوار، بهویژه پرونده غنیسازی و برنامه هستهای، عملا به آینده موکول خواهد شد.
در تهران نیز مقامات رسمی همچنان با احتیاط سخن میگویند. اسماعیل بقایی قبلتر تأکید کرده بود اختلافات میان ایران و آمریکا بسیار عمیقتر از آن است که بتوان ظرف چند هفته به نتیجه نهایی رسید. منابع رسمی ایرانی نیز تصریح کردهاند توقف کامل جنگ در همه جبههها، پیششرط هرگونه مذاکره آینده است. از سوی دیگر، گزارشهای متناقض درباره احتمال عملیات نظامی جدید آمریکا، آمادهباش پایگاههای منطقهای و تحرکات امنیتی در منطقه نشان میدهد همه طرفها همچنان برای سناریوی شکست مذاکرات نیز آماده میشوند. همین وضعیت، فضای فعلی را به یکی از پیچیدهترین مقاطع سیاسی و امنیتی منطقه در سالهای اخیر تبدیل کرده است. اکنون منطقه خاورمیانه در آستانه تصمیمی تعیینکننده قرار گرفته است؛ تصمیمی که هنوز هیچکس با اطمینان نمیتواند درباره نتیجه نهایی آن سخن بگوید.
بازار ![]()