پیام آذری - روزنامه سازندگی /متن پیش رو در سازندگی منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
دخالتهای ساترا در شبکه نمایش خانگی روزبهروز افزایش مییابد در جدیدترین نمونه؛ سریال سرخ و سیاه به کارگردانی آیدا پناهنده متوقف و بعد با سانسور پخش شد. ساترا پیش از این نیز مانع پخش سریالهای یل، گنگستر، شفرونی و مجموعه صحنه شده بود. سازندگی به این موضوع پرداخته است
امید ذاکری نیا| قسمت ششم «سرخ و سیاه» قرار بود صبح جمعه منتشر شود اما مخاطبان در ساعت مقرر با قسمت جدید این سریال روبهرو نشدند. فیلیمو در اطلاعیهای اعلام کرد، انتشار قسمت ششم به دلیل «حجم گسترده اصلاحات اعلامی ساترا» و زمانبر بودن اعمال و نهاییسازی آنها به وعده هفتگی نرسیده است. در اطلاعیه فیلیمو همچنین آمده بود این اصلاحات پس از طرح شکایت و با پیگیری ساترا به تیم تولید، تحمیل شده و سازندگان درباره ضرورت و دامنه آنها ملاحظاتی جدی دارند. ساترا اما این روایت را رد و اعلام کرد، ادعاهای مطرح شده درباره اصلاحات را نادرست میداند و اطلاعرسانی درباره فرآیندهای نظارتی و مکاتبات این سازمان باید مستند و منطبق با واقعیت باشد. به این ترتیب، بار دیگر دو روایت متفاوت درباره یک اثر نمایشی در برابر مخاطب قرار گرفت؛ روایتی از سوی پلتفرم و سازندگان و روایتی از سوی نهاد ناظر. با این حال ماجرا به تأخیر در انتشار یک قسمت ختم نشد. اصلاحات اعمال شد و قسمت ششم سرانجام در فیلیمو منتشر شد اما اعتراض آیدا پناهنده، کارگردان سریال، ابعاد دیگری به ماجرا داد. او در گفتوگویی از ممیزیهای مکرر و آنچه حساسیتهای «سلیقهای و بیش از اندازه» بخشی از اعضای ساترا خواند، انتقاد کرد و گفت سه سال تلاش گروهی حدود ۳۰۰ نفره در معرض تصمیمهایی قرار گرفته که میتواند، کلیت اثر را از بین ببرد.
پناهنده در همان گفتوگو اعلام کرد دیگر برای شبکه نمایش خانگی سریال نمیسازد. این شاید مهمترین بخش ماجرای «سرخ و سیاه» باشد؛ اینکه اختلاف بر سر یک قسمت خیلی زود به یک سوال بزرگتر تبدیل شد: پشت این سانسورها و توقیفها چه میگذرد؟ ساترا چرا تا این اندازه قدرت دارد و این قدرت را براساس چه قواعدی اعمال میکند؟
پشت پرده
توقیف یا اصلاح یک اثر در شبکه نمایش خانگی دیگر اتفاقی است که بتوان آن را یک مورد استثنایی دانست. طی سالهای اخیر بارها شاهد توقف انتشار، اصلاحات گسترده، شکایت، ارجاع پرونده به مراجع قضایی و حتی رفع توقیف آثار بودهایم. نکته اصلی اما فقط تعداد این پروندهها نیست بلکه مسئله مهمتر جایگاه نهادی است که در مرکز بسیاری از این اختلافها قرار دارد. ساترا سازمان تنظیم مقررات رسانههای صوت و تصویر فراگیر است و در ساختار سازمان صداوسیما فعالیت میکند. ریاست این سازمان نیز مستقیماً از سوی رئیس صداوسیما تعیین میشود. جواد رمضاننژاد در اردیبهشت ۱۴۰۴ با حکم پیمان جبلی، هم بهعنوان معاون رئیس سازمان صداوسیما و هم رئیس ساترا منصوب شد. او پیش از آن مدیریت شبکههای افق و پنج و ریاست مرکز سیمافیلم را برعهده داشت. این ساختار یک پرسش جدی ایجاد میکند: آیا نهادی که تنظیمگر اصلی بخشی از بازار محتوای تصویری است، میتواند در دل سازمانی قرار داشته باشد که خود یکی از بزرگترین تولیدکنندگان و عرضهکنندگان محتوای تصویری کشور است؟ وقتی تنظیمگر یک بازار زیرمجموعه سازمانی قرار میگیرد که خود در همان فضای رسانهای فعال است، مسئله استقلال تنظیمگری بهطور طبیعی مطرح میشود. البته سوابق مدیریتی رمضاننژاد نشان میدهد که او پیش از رسیدن به ساترا نیز از مدیران ارشد صداوسیما بوده است. جبلی در اسفند ۱۴۰۱ او را به ریاست مرکز بسیج صداوسیما منصوب کرد و در حکم، مأموریتهایی از جمله تولید محتوا برای فضای مجازی و حضور در رقابت رسانهای را به او سپرد. دو سال بعد نیز او را به ریاست ساترا رساند. بنابراین نمیتوان مسئولیت مدیریتی جبلی را در شکل فعلی ساترا نادیده گرفت. رئیس صداوسیما رئیس ساترا را منصوب کرده و سیاستهای کلان این سازمان نیز نمیتواند کاملاً جدا از سیاستهای مدیریتی صداوسیما باشد.
برخورد با آثار
سریال «سرخ و سیاه» ساخته آیدا پناهنده تازهترین پرونده در زنجیرهای از اتفاقات شبکه نمایش خانگی است. پیش از آن «سووشون» نرگس آبیار تنها چند ساعت پس از انتشار قسمت اول متوقف شد و نماوا نیز با تصمیم قضایی مسدود شد. ساترا اعلام کرد این سریال مجوزهای لازم را نداشته و فیلمنامه آن مجوز تولید نگرفته است. در مقابل، نماوا و سازندگان درباره روند اخذ مجوز و دلیل توقف روایت متفاوتی داشتند. بعدتر با اعمال اصلاحات مورد نظر ساترا، زمینه بازگشت سریال فراهم شد. در سال ۱۴۰۵ نیز «شفرونی۲» پس از آغاز انتشار متوقف شد. در این پرونده ساترا اعلام کرد مسئله اصلی، انتشار برنامه بدون مجوز بوده و موضوع را به مراجع ذیصلاح ارجاع داد. مدتی بعد با دستور قضایی، «شفرونی۲» رفع توقیف شد و امکان ادامه انتشار پیدا کرد. «یل» نیز پس از انتشار قسمت ششم با دستور قضایی متوقف شد؛ در گزارشهای منتشرشده، یکی از محورهای پرونده به صحنهای مربوط میشد که سهیلا رضوی شخصیت پسرش با بازی بابک حمیدیان را در آغوش میگیرد. این فهرست البته فقط شامل توقیف نیست. «زخم کاری»، «تاسیان»، «سووشون»، «درجام»، «روشن»، «گنگستر» و آثار دیگر نیز در سالهای اخیر هرکدام به شکلی با مجوز، اصلاحات، شکایت یا توقف انتشار روبهرو شدهاند.
ساترای همهکاره
پاسخ این سوال را باید در سال ۱۴۰۲ جستوجو کرد. زمانی که شورای عالی انقلاب فرهنگی در جلسه ۸۸۳ خود به ریاست ابراهیم رئیسی، «الزامات ساماندهی حوزه صوت و تصویر فراگیر» را تصویب کرد. اساس این مصوبه مسئولیت تنظیمگری، صدور مجوز و نظارت بر رسانههای فعال در حوزه صوت و تصویر فراگیر، رسانههای ناشرمحور و کاربرمحور همچنین شبکه نمایش خانگی، بهویژه تولید سریالها و برنامههای تلویزیونی، به سازمان صداوسیما سپرده شد. در مقابل، بخشهایی مانند خبرگزاریها، رسانهها، کتاب، تبلیغات و بازیهای رایانهای همچنان در حوزه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی باقی ماند. به این ترتیب، بخشی از میدان سنتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در حوزه محصولات نمایشی به صداوسیما واگذار شد. البته مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی فقط صداوسیما را در این حوزه صاحب اختیار نکرد. در همان ساختار برای تدوین سیاستها و ضوابط محتوایی نیز همکاری دبیرخانه شورا، صداوسیما و وزارت فرهنگ پیشبینی شد.
منتقدان چه میگویند؟
منتقدان این ساختار دو نگاه عمده دارند. نخست اینکه صداوسیما طی سالهای اخیر در جذب مخاطب با مشکلات جدی روبهرو شده و بخش قابلتوجهی از مخاطبان سریال و برنامههای سرگرمکننده به سمت پلتفرمها رفتهاند. از این منظر برخی منتقدان معتقدند صداوسیما با در اختیار داشتن ابزار تنظیمگری میتواند رقیب قدرتمند خود در نمایش خانگی را محدود کند. این دیدگاه بر یک پرسش ساختاری تأکید دارد که چرا رقیبی چون تلویزیون باید تنظیمگر بخشی از بازار تصویر نیز باشد؟
ادعای دیگری هم درباره مسائل مالی ساترا و تلاش برای دریافت سهمی از درآمد پلتفرمها در منابع غیررسمی و اخبار پشت پرده مطرح شده است. با این وجود در شهریور امسال، انجمن صنفی شرکتهای نمایش ویدئویی برخط مستقیماً به مسعود پزشکیان نامه نوشت و از وضعیت صدور مجوز و تنظیمگری ساترا انتقاد کرد. مدیران فیلیمو، فیلمنت، نماوا و چارخونه در این نامه خواستار تعیین زمان مشخص برای بررسی درخواستها، پاسخ مکتوب و مستدل، ایجاد سازوکار اعتراض و تجدیدنظر و حل اختلاف پیش از ارجاع پروندهها به مراجع قضایی شدند.
چه باید کرد؟
حالا سوال اصلی به دولت و شورای عالی انقلاب فرهنگی میرسد. مصوبهای که در دوره ریاستجمهوری ابراهیم رئیسی بخشی از اختیارات نمایش خانگی را به صداوسیما سپرد امروز در شرایطی اجرا میشود که رئیس شورای عالی انقلاب فرهنگی مسعود پزشکیان است و وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز در ترکیب دولت و شورا حضور دارد. بنابراین دولت نمیتواند خود را تماشاگر این وضعیت بداند. اگر ساختار فعلی نتوانسته یک نظام تنظیمگری روشن ایجاد کند، شورای عالی انقلاب فرهنگی باید دوباره درباره تقسیم وظایف تصمیم بگیرد. وزارت فرهنگ نیز باید درباره جایگاه خود در حوزه نمایش خانگی پاسخ روشنی داشته باشد. در غیر این صورت، میتوان این پرسش را مطرح کرد که چرا بخشی از اختیارات فرهنگی وزارت ارشاد به نهادی واگذار شده که خود زیرمجموعه صداوسیماست اما دولت در برابر پیامدهای این تصمیم، مسئولیتی برای اصلاح آن احساس نمیکند؟
علیه صنعت
بازگشت به «سرخ و سیاه» شاید بهترین راه برای فهم مسئله باشد. یک سریال با سه سال کار و حضور حدود ۳۰۰ نفر ساخته شده است. پلتفرم برای آن سرمایهگذاری کرده، مخاطب برای قسمت جدید منتظر مانده و در نهایت یک قسمت در موعد مقرر منتشر نشده است. ساترا روایت فیلیمو درباره حجم اصلاحات را رد کرده، اصلاحات اعمال شده و قسمت ششم سرانجام منتشر شده است اما کارگردان اثر آنقدر از روند موجود ناامید شده که گفته دیگر برای شبکه نمایش خانگی سریال نخواهد ساخت. اگر این اتفاق را تنها یک اختلاف میان یک کارگردان و یک نهاد نظارتی ببینیم، مسئله چندان بزرگ نیست. اما وقتی «سرخ و سیاه» را کنار «سووشون»، «شفرونی۲»، «یل» و دیگر پروندههای سالهای اخیر میگذاریم، تصویر دیگری شکل میگیرد. تصویری از صنعتی که سرمایهگذاری در آن ممکن است با تصمیمی در آخرین مرحله تولید یا انتشار با بحران روبهرو شود. شبکه نمایش خانگی برای مخاطبی شکل گرفت که دیگر تلویزیون سنتی، پاسخگوی نیازهایش نبود. ورود سینماگران، بازیگران و عوامل حرفهای به این عرصه نیز نشان داد که این بازار توانسته مخاطب قابلتوجهی پیدا کند. حالا اگر قرار باشد آثار تولید شده در این بازار مدام زیر تیغ اصلاحات نامشخص، تصمیمهای متغیر و اختلاف میان نهادهای مختلف قرار بگیرند، خطر فقط متوجه یک سریال یا یک پلتفرم نیست. خطر بزرگتر از بین رفتن اعتماد سرمایهگذار و تولیدکننده به آینده این صنعت است. صنعتی که ممکن است در نهایت نه به دلیل کمبود مخاطب بلکه به دلیل توقیف و سانسورهای بیرحم و بیقاعده از نفس بیفتد.