پیام آذری - ارومیه - دریاچه ارومیه امسال با ورود ۴.۵ میلیارد مترمکعب آب برخلاف سالهای کاهش تراز آب، فصل تازهای را با نشانههایی امیدوارکننده آغاز کرده است اما تا احیا هنوز فاصله زیادی دارد.
خبرگزاری مهر، گروه استانها- سکینه اسمی: بر اساس آخرین ارزیابی ها، تراز فعلی دریاچه ارومیه به ۱۲۷۰.۸۳ متر رسیده و بیشترین تراز ثبتشده در سال جاری نیز ۱۲۷۱.۱۳ متر بوده است؛ رقمی که نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود یک متر و ۱۱ سانتیمتر افزایش دارد.
از سوی دیگر، حدود ۴.۵ میلیارد مترمکعب آب طی سال جاری وارد دریاچه شده است؛ افزایش ورودیای که بیش از هر چیز از بارشهای مناسب و تقویت روانآبها و جریان رودخانههای منتهی به دریاچه ناشی شده است.
با این حال، دریاچه ارومیه همچنان در نقطهای قرار دارد که نمیتوان بهبود یکساله شاخصهای آبی را معادل پایان بحران دانست،مسئله اصلی اکنون تنها «آبگیری» دریاچه نیست، بلکه حفظ توازن میان منابع و مصارف در کل حوضه آبریز است؛ حوضهای که طی دهههای گذشته توسعه کشاورزی، برداشت از منابع سطحی و زیرزمینی و افزایش فشار بر آبخوان ها، معادله ورود آب به دریاچه را پیچیده کرده است.
در چنین شرایطی، افزایش بارش و ورود میلیاردها مترمکعب آب به دریاچه را باید بیش از آنکه یک پایان تلقی کرد، فرصتی برای اصلاح مسیر دانست. فرصتی که اگر با تثبیت حقابه زیستمحیطی، کنترل برداشتهای غیرمجاز، اصلاح الگوی کشت، کاهش مصرف آب کشاورزی و مدیریت هماهنگ منابع آب همراه نشود، ممکن است تنها یک دوره موقت بهبود در کارنامه دریاچه ارومیه باقی بماند.
دریاچه ارومیه در سال آبی جاری با ثبت رقم ۱۲۷۰.۸۳ متر، بیش از یک متر نسبت به مدت مشابه سال گذشته افزایش یافته است؛ بهبود قابل توجهی که حاصل بارشهای مناسب و ورود حدود ۴.۵ میلیارد مترمکعب آب به حوضه بوده، اما همزمان با آغاز فصل تبخیر، این پرسش جدی را به دنبال دارد که آیا بهبود و احیای این تالاب بین المللی ادامه دار است یا نه؟
بر همین اساس، کاهش ۴۰ درصدی مصرف و فعالیت کشاورزی در حوضه، تأمین سالانه حدود ۳.۴ میلیارد مترمکعب حقابه مورد نیاز دریاچه، کنترل برداشت از آبخوانها و ایجاد مسیرهای اقتصادی جایگزین برای کاهش وابستگی معیشت جوامع محلی به کشاورزی پرمصرف، همچنان در زمره الزامات احیای پایدار قرار دارد.
وضعیت هیدرولوژیک دریاچه بهبود محسوسی دارد
مدیر دفتر تلفیق و برنامهریزی ستاد احیای دریاچه ارومیه گفت: دریاچه ارومیه امسال در حالی وارد فصل کاهش طبیعی تراز آب شده که وضعیت هیدرولوژیک آن در مقایسه با سال گذشته بهبود محسوسی یافته است. بر اساس آخرین ارزیابیها، تراز فعلی دریاچه به ۱۲۷۰.۸۳ متر رسیده و بیشترین تراز ثبتشده در سال جاری نیز ۱۲۷۱.۱۳ متر بوده است.
سعید عیسی پور در گفتگو با خبرنگار مهر، اظهار کرد: این میزان در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته حدود یک متر و ۱۱ سانتیمتر افزایش نشان میدهد و نسبت به ابتدای سال آبی نیز تراز دریاچه حدود یک متر و ۳۳ سانتیمتر بالاتر است.
وی ادامه داد: افزایش تراز دریاچه در سال جاری بیش از هر چیز تحت تاثیر بارشهای مناسب و افزایش ورودی منابع آبی به حوضه رخ داده است. برآوردها نشان میدهد امسال نزدیک به ۴.۵ میلیارد مترمکعب آب وارد دریاچه ارومیه شده که بخش قابل توجهی از این میزان حاصل افزایش روانآبها و جریان رودخانههای منتهی به دریاچه بوده است.
حق آبه مورد نیاز دریاچه ارومیه ۳.۴ میلیارد مترمکعب است
عیسی پور خاطرنشان کرد: البته باید میان حجم آب ورودی و حقابه واقعی دریاچه تفکیک قائل شد؛ چراکه بر اساس برآوردهای موجود، حقابه مورد نیاز دریاچه حدود ۳.۴ میلیارد مترمکعب در سال است و تأمین این میزان باید به عنوان یک الزام پایدار در مدیریت منابع آب حوضه مورد توجه قرار گیرد.
مدیر دفتر تلفیق و برنامهریزی ستاد احیای دریاچه ارومیه ادامه داد: دریاچه ارومیه در یک حوضه آبریز بسته قرار گرفته و ورودی و خروجی آب آن عمدتاً به بارش مستقیم، جریان رودخانهها و تبخیر محدود میشود. از این منظر، هرگونه تغییر در میزان بارش، روانآب، برداشت از منابع سطحی و زیرزمینی و نحوه بهرهبرداری از سدها میتواند به صورت مستقیم بر تراز و وسعت پهنه آبی اثر گذارد.
عیسیپور با اشاره به نقش رودخانههای حوضه در تأمین منابع آب دریاچه گفت: رودخانههای اصلی و مجاری آبی نقش اساسی در انتقال منابع آب به دریاچه دارند و مدیریت آنها باید در چارچوب تأمین حقابه زیستمحیطی انجام شود.
حقابه دریاچه ارومیه باید به عنوان سهمی مشخص و پایدار در برنامهریزی منابع آب حوضه لحاظ شود
وی خاطرنشان کرد: بررسی روند سالهای گذشته نشان میدهد در دورههای کمبارش، معمولا بخش قابل توجهی از کاهش منابع آب متوجه دریاچه شده، در حالی که مصارف بخشهای مختلف از جمله کشاورزی و صنعت تا حد زیادی تداوم یافتهاند. استمرار این روند یکی از چالشهای اصلی احیای دریاچه است.
وی تاکید کرد: حقابه دریاچه ارومیه باید به عنوان سهمی مشخص و پایدار در برنامهریزی منابع آب حوضه لحاظ شود و در سالهای کمبارش نیز مدیریت کمبود منابع نباید صرفا با کاهش سهم دریاچه انجام گیرد، در چنین شرایطی لازم است همه بخشهای مصرفکننده متناسب با ظرفیت منابع آبی با محدودیت و اصلاح مصرف مواجه شوند.
مدیر دفتر تلفیق و برنامهریزی ستاد احیای دریاچه ارومیه، توسعه نامتوازن کشاورزی را یکی از مهمترین عوامل فشار بر منابع آب حوضه دانست و گفت: از اواسط دهه ۷۰ و همزمان با آغاز جدی بحران دریاچه ارومیه، سطح قابل توجهی از اراضی کشاورزی در منطقه توسعه یافته است.
وی یادآور شد: این توسعه در برخی مناطق حتی به ارتفاعات حوضه نیز گسترش پیدا کرده و تغییر کاربری اراضی ملی به کشاورزی و افزایش برداشت از منابع آب سطحی و زیرزمینی، فشار مضاعفی بر منابع آبی وارد کرده است.
عیسیپور افزود: اهمیت این موضوع از آنجا ناشی میشود که بخش قابل توجهی از رودخانههای دائمی حوضه در ارتفاعات قرار دارند و جریان آنها میتواند در تأمین منابع ورودی دریاچه نقش تعیینکنندهای داشته باشد. توسعه اراضی کشاورزی در بالادست و برداشت از منابع آب، بهویژه در مناطقی که نظارت و کنترل برداشت دشوارتر است، موجب کاهش بخشی از جریانهایی میشود که در شرایط طبیعی باید به سمت دریاچه حرکت کنند.
کاهش ۴۰ درصدی مصرف و فعالیت های کشاورزی برای احیای دریاچه ارومیه ضروری است
وی با تاکید بر اینکه اصلاح مصرف آب در بخش کشاورزی باید در مرکز برنامه احیای دریاچه قرار گیرد، اظهار کرد: بر اساس برنامههای ستاد احیا، کاهش ۴۰ درصدی مصرف و فعالیت کشاورزی در حوضه ضروری است، هدفی که صرفا با کاهش سطح زیرکشت محقق نمیشود، بلکه اصلاح الگوی کشت، انتخاب محصولات متناسب با ظرفیت آبی منطقه، افزایش بهرهوری آبیاری، کاهش برداشت از منابع سطحی و زیرزمینی و کنترل مصارف نیز باید به صورت همزمان دنبال شود.
عیسیپور خاطرنشان کرد: بدون اصلاح توازن میان منابع و مصارف آب در مقیاس حوضه، افزایش ورودی ناشی از یک سال پربارش نمیتواند به تنهایی ضامن تداوم روند احیا باشد.
وی برداشتهای غیرمجاز از منابع آب زیرزمینی را یکی دیگر از چالشهای مهم حوضه عنوان کرد و گفت: اگرچه برنامه انسداد چاههای غیرمجاز در حال اجراست و سرعت برداشتهای غیرمجاز کاهش یافته، اما تداوم این برداشتها در برخی نقاط بالادست نشان میدهد که این مسئله هنوز به طور کامل حل نشده است.
مدیر دفتر تلفیق و برنامهریزی ستاد احیای دریاچه ارومیه ادامه داد: برداشت بیضابطه از آبخوانها میتواند در بلندمدت تعادل میان منابع آب زیرزمینی و سطحی را برهم بزند و با کاهش جریان پایه رودخانهها، میزان آبی را که در نهایت به دریاچه میرسد کاهش دهد.
وی تاکید کرد: احیای دریاچه ارومیه نیازمند هماهنگی مستمر میان دستگاههای متولی منابع آب، کشاورزی و محیطزیست است، مدیریت منابع آب در حوضه نباید صرفا به اقدامات مقطعی در سالهای پربارش محدود شود، بلکه لازم است برنامهای مستمر برای کنترل برداشتها، تأمین حقابه، اصلاح الگوی مصرف و مدیریت مصارف در سالهای کمآبی وجود داشته باشد.
ضرورت کاهش وابستگی معیشتی جوامع محلی به کشاورزی پرمصرف
عیسیپور افزود: تامین حقابه دریاچه در نهایت یک موضوع بینبخشی است و بدون همکاری وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان حفاظت محیطزیست و همراهی جوامع محلی، دستیابی به احیای پایدار دشوار خواهد بود.
وی با اشاره به ضرورت کاهش وابستگی معیشتی جوامع محلی به کشاورزی پرمصرف گفت: کاهش فشار بر منابع آب حوضه مستلزم ایجاد فرصتهای اقتصادی جایگزین برای جوامع محلی است. توسعه فعالیتهایی همچون معدن و صنایع فرآوری، گردشگری و سایر ظرفیتهای اقتصادی منطقه میتواند بخشی از وابستگی اشتغال به کشاورزی پرمصرف را کاهش دهد.
مدیر دفتر تلفیق و برنامهریزی ستاد احیای دریاچه ارومیه تصریح کرد: حوضه دریاچه ارومیه از شمال تا جنوب ظرفیتهای متنوعی در حوزه گردشگری، تجارت، صنعت و معدن دارد که در صورت برنامهریزی مناسب میتوان از آنها برای ایجاد اشتغال پایدار و کاهش فشار بر منابع آب استفاده کرد.
عیسیپور با اشاره به شرایط فعلی دریاچه گفت: دریاچه اکنون وارد فصل تبخیر شده و طبیعی است که تراز و وسعت پهنه آبی در ماههای گرم سال کاهش پیدا کند. با این حال، برآوردهای موجود نشان میدهد حجم آب دریاچه همچنان در سطح قابل توجهی قرار دارد و پیشبینی میشود تا پایان شهریور، حجم آب دریاچه به حدود ۲.۶ تا ۲.۷ میلیارد مترمکعب برسد.
وی ادامه داد: روند بارشهای پاییزی نیز در تداوم وضعیت موجود اهمیت تعیینکنندهای خواهد داشت. اگر بارشها در زمان مناسب آغاز شوند، میتوان انتظار داشت جریان رودخانههای حوضه زودتر فعال شود و بخشی از آب بارشها به صورت روانآب وارد دریاچه شود.
رهاسازی آب از سدها باید بر اساس برنامه و متناسب با شرایط حوضه انجام شود
عیسیپور با اشاره به تجربه سال گذشته اظهار کرد: حتی در صورت وقوع بارشهای سنگین، فاصله زمانی میان آغاز بارندگی و رسیدن روانآب به دریاچه میتواند قابل توجه باشد. خشک شدن بستر رودخانهها و کاهش جریان پایه موجب شده بود بخشی از سیلابها با تأخیر به دریاچه برسد. در صورت تداوم بارندگیهای مناسب و فعال شدن زودهنگام جریان رودخانهها، شرایط هیدرولوژیک حوضه میتواند برای تداوم روند افزایش ورودی آب مساعدتر باشد.
وی تاکید کرد: با وجود این، نمیتوان احیای دریاچه را صرفاً به بارشهای مناسب وابسته کرد. بارندگی مطلوب امسال فرصتی مهم برای ترمیم وضعیت دریاچه ایجاد کرده است، اما تبدیل این فرصت به یک روند پایدار، نیازمند اجرای همزمان برنامههای مدیریتی است.
مدیر دفتر تلفیق و برنامهریزی ستاد احیای دریاچه ارومیه افزود: رهاسازی آب از سدها باید بر اساس برنامه و متناسب با شرایط حوضه انجام شود و مدیریت منابع آب نیز باید در سالهای خشک و تر از یک الگوی مشخص و پایدار پیروی کند.
عیسیپور خاطرنشان کرد: اکنون بخش مهمی از الزامات احیای دریاچه و چالشهای پیشروی آن برای دستگاههای مسئول روشن است. مسئله اصلی بیش از آنکه ناشی از نبود شناخت نسبت به بحران باشد، به نحوه اجرای برنامهها و استمرار همکاری میان دستگاهها بازمیگردد. قوانین و برنامههای لازم برای مدیریت حوضه تدوین شده، اما تحقق اهداف احیا به اجرای دقیق آنها در بخشهای مختلف وابسته است.
مدیر دفتر تلفیق و برنامهریزی ستاد احیای دریاچه ارومیه گفت: دریاچه ارومیه امسال از یک فرصت طبیعی مهم برخوردار شده است، فرصتی که افزایش بارش و ورود حجم قابل توجهی از آب به حوضه فراهم کرده است.
وی گفت:اما اگر این افزایش منابع آبی با اصلاح الگوی مصرف، تثبیت حقابه، کنترل برداشتهای غیرمجاز، مدیریت کشاورزی و هماهنگی دستگاههای مسئول همراه نشود، ممکن است دستاوردهای امسال صرفاً یک بهبود مقطعی باقی بماند. هدف اصلی باید آن باشد که افزایش تراز و وسعت دریاچه از یک اتفاق وابسته به شرایط اقلیمی به نقطه آغاز روندی پایدار برای احیای اکولوژیک آن تبدیل شود.
حجم آب دریاچه ارومیه به ۳.۳ میلیارد مترمکعب رسید
مجید رستگاری، مدیرعامل شرکت آب منطقهای آذربایجان غربی در گفتگو با خبرنگار مهر در خصوص آخرین وضعیت دریاچه ارومیه گفت: بر اساس آخرین پایشهای انجامشده هم اکنون تراز سطح آب دریاچه ارومیه به ۱۲۷۰.۸۳ متر رسیده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۱.۱۱ متر افزایش نشان میدهد.
وی افزود: در حال حاضر مساحت پهنه آبی دریاچه ارومیه به ۲ هزار و ۵۹۶ کیلومترمربع رسیده است؛ در حالی که این میزان در مدت مشابه سال گذشته ۵۷۳ کیلومترمربع بود و بر این اساس، مساحت پهنه آبی دریاچه ۲ هزار و ۲۳ کیلومترمربع افزایش یافته است.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای آذربایجانغربی ادامه داد: حجم آب موجود در دریاچه ارومیه در حال حاضر به ۳.۳۰ میلیارد مترمکعب رسیده است که در مقایسه با ۰.۴۷ میلیارد مترمکعب در مدت مشابه سال گذشته، افزایش ۲.۸۳ میلیارد مترمکعبی را نشان میدهد.
رستگاری اظهار کرد: افزایش تراز، وسعت پهنه آبی و حجم آب دریاچه ارومیه در سال جاری، بیانگر بهبود قابل توجه وضعیت آبی این پهنه ارزشمند نسبت به سال گذشته است و تداوم این روند نیازمند مدیریت و مصرف بهینه منابع آب در حوضه آبریز دریاچه ارومیه است.
وی با بیان اینکه ستان آذربایجان غربی سه حوزه آبریز دارد: حوزه ارس، حوزه دریاچه ارومیه و حوزه زاب. موضوع گفتوگوی امروز حوزه دریاچه ارومیه است. این حوزه آبریز میان سه استان آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی و کردستان تقسیم شده است؛ بهگونهای که حدود ۴۶ درصد آن در آذربایجان غربی، ۴۳ درصد در آذربایجان شرقی و ۱۱ درصد در کردستان قرار دارد.
رستگاری افزود: مجموع مساحت حوزه آبریز دریاچه ارومیه حدود ۵۰ هزار کیلومتر مربع است که خود دریاچه حدود ۱۰ درصد این مساحت را شامل میشود. اقدامات مربوط به احیای دریاچه ارومیه از زمانی آغاز شد که روند کاهش آورد دریاچه شدت گرفت. در سال ۱۳۹۳، با مشاهده وخامت وضعیت، کارگروهی تحت عنوان «کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه» تشکیل شد.
تراز اکولوژیک دریاچه ارومیع ۱۵.۵ میلیارد مترمکعب است
وی ادامه داد: دستگاههای مختلفی از جمله سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان برنامه و بودجه و وزارت کشور در این کارگروه حضور داشتند. هدف این کارگروه ابتدا تثبیت و سپس احیای دریاچه بود. برای تثبیت، یک حجم مشخص آب هدفگذاری شد و برای احیا نیز رسیدن به تراز اکولوژیک معادل ۱۵.۵ میلیارد مترمکعب مدنظر قرار گرفت.
مدیرعامل آب منطقهای آذربایجان غربی در خصوص وظایف وزارت نیرو در کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه تاکید کرد: وزارت نیرو نیز موظف به انجام اقدامات سختافزاری و نرمافزاری شد، اقدامات سختافزاری شامل اجرای پروژههای کلان و اقدامات نرمافزاری شامل تعادلبخشی، نصب کنتور، انسداد چاهها و کنترل برداشتها بود. برای دستیابی به هدف ۱۵.۵ میلیارد مترمکعب، مقرر شد حدود ۳.۱ میلیارد مترمکعب آب به دریاچه تخصیص یابد که سهم استانها و انتقال بینحوضهای نیز در آن مشخص شد که سهم وزارت نیرو در انتقال بین حوزهای آب، ۶۰۰ میلیون مترمکعب بود.
وی تاکید کرد: در بخش انتقال بینحوضهای، دو پروژه بزرگ اجرا شد؛ انتقال آب از طریق سد کانیسیب، تونل ۳۶ کیلومتری، کانال ۱۱ کیلومتری و ۲۸ کیلومتر مسیر رودخانه گدار و همچنین مسیر سد سیلوه و کانال جلدیان، اکنون بخش عمده این پروژهها به بهرهبرداری رسیده و انتقال آب در حال انجام است.
سیاست های دولت در حوزه احیای دریاچه ارومیه دنبال می شود
استاندار آذربایجان غربی با بیان اینکه مدیریت استان با تمام توان اجرای سیاستهای دولت در حوزه احیای دریاچه ارومیه را دنبال میکند، گفت: تداوم احیای دریاچه ارومیه نیازمند حمایت و اعتبارات ملی است.
رضا رحمانی تیرماه امسال در جلسه بررسی روند پیشرفت احیای دریاچه ارومیه که به ریاست رئیسجمهور پزشکیان برگزار شد، با تأکید بر اینکه استان ظرفیتهای خود را برای اجرای برنامههای احیای دریاچه ارومیه بهکار میگیرد، گفت: تحقق اهداف بلندمدت احیای این پهنه ارزشمند ملی، مستلزم تداوم حمایت دولت و تخصیص اعتبارات کافی برای اجرای پروژههای زیربنایی و مدیریت پایدار منابع آب است.
استاندار افزود: آذربایجانغربی در اجرای مصوبات ستاد احیای دریاچه ارومیه، اصلاح الگوی مصرف آب، توسعه سامانههای نوین آبیاری، مدیریت منابع و اجرای طرحهای احیایی، اقدامات مؤثر و مسئولانهای انجام داده است.
وی همچنین با بیان اینکه احیای دریاچه ارومیه یک مأموریت صرفاً استانی نیست، خاطرنشان کرد: این موضوع یک مطالبه و مسئولیت ملی است و تحقق کامل آن بدون تأمین اعتبارات پایدار و حمایت ویژه امکانپذیر نخواهد بود.
استاندار آذربایجانغربی با قدردانی از رویکرد رئیسجمهور در تدوین نقشه جامع مدیریت منابع آب، خاک و توسعه منطقه، افزود: برنامهریزی علمی، اصلاح الگوی کشت، ارتقای بهرهوری، تقویت نظام نظارتی و هدایت صحیح منابع مالی، مسیر پایداری برای حفظ دریاچه ارومیه و توسعه متوازن منطقه ترسیم خواهد کرد.
رحمانی اضافه کرد: در کنار اقدامات انجامشده در استان، با اختصاص اعتبارات و اختیارات لازم متناسب با اهمیت ملی این پروژه، ضمن تداوم روند احیای دریاچه ارومیه، معیشت مردم، امنیت زیستمحیطی و توسعه پایدار شمالغرب کشور نیز تضمین خواهد شد.
وی در ادامه با اشاره به اجرای پروژه آبیاری زیرسطحی هوشمند با مشارکت سازمان بینالمللی فائو در نقاط مختلف حوضه آبریز دریاچه ارومیه به صورت پایلوت، افزود: با توجه به موفقیت این پروژه در پایلوتهای قبلی و ادامه مشارکت سازمان فائو، ضرورت دارد اجرای این پروژه در مقیاسهای بزرگ در سطح حوضه آبریز دریاچه ارومیه ادامه یابد.
در حال حاضر به مدد بارش ها وضعیت دریاچه ارومیه بهبود نسبی یافته باید منتظر ماند و دید مدیریت این تالاب قادر به حفظ وضعیت فعلی یا احیای آن خواهد بود یا نه؟