پیام آذری - شرق /متن پیش رو در شرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
مهدی زارع| ۹ سال از آخرین زمین‌لرزه با بزرگای بیش از هفت ریشتر در ایران می‌گذرد. زمین‌لرزه ۲۱ آبان ۱۳۹۶ ازگله سرپل ذهاب با بزرگای ۷.۳ موجب کشته‌شدن حدود ۶۲۰ نفر شد. زلزله ۱۲ نوامبر ۲۰۱۷ سرپل ذهاب رویدادی غیرمعمول و بزرگ برای نوار چین‌خورده زاگرس بود. این بزرگ‌ترین زلزله ثبت‌شده دستگاهی در پی‌سنگ و روی گسل پیسنگی ذهاب در شمال غربی زاگرس -کمان لرستان- نزدیک مرز ایران و عراق، سنگین‌ترین خسارت را در سرپل ذهاب برجا گذاشت. زلزله ۱۳۹۶ مقدار زیادی از تغییر شکل انباشته‌شده را روی آن ساختار پیسنگی زمین‌لرزه‌ای خاص آزاد کرد. پس‌لرزه‌ها و لغزش پس‌لرزه‌ای تا حدود ۱۴ ماه ادامه داشت، اما وقوع یک زمین‌لرزه تقریبا مشابه با بزرگای ۷.۳ در همان پهنه برای مدت طولانی بعید ولی ممکن است. رویدادهای بزرگ قبلی در زاگرس در سیلاخور ۱۹۰۹ با بزرگای ۷.۴ روی گسل اصلی جوان زاگرس روی گسل درود رخ داد و گسلش سطحی حدود ۸۰کیلومتری هم ایجاد کرد.
در زاگرس بخش قابل توجهی از تغییر شکل، غیرلرزه‌ای، توزیع شده یا در زمین‌لرزه‌های کوچک‌تر آزاد می‌شود. وقوع رویدادی با اندازه و سبک زلزله سرپل ذهاب در سال ۲۰۱۷ دوباره در زاگرس امکان‌پذیر است، زیرا راندگی‌های پیسنگی همچنان به انباشت کرنش ادامه می‌دهند. با این حال، ترکیبی از میزان‌های کوتاه‌شدگی منطقه‌ای متوسط، نادربودن رویدادهای قبلی با بزرگای بیش از هفت ریشتر در نوار چین‌خورده زاگرس و گشتاور بزرگ آزادشده در سال ۲۰۱۷ به این معنی است که وقوع مجدد دقیق در همان ساختار یا ساختارهای مجاور فقط در مقیاس‌های زمانی چند قرن یا بیشتر انتظار می‌رود. اگر شرایط را در پایان دهه اول آبان ۱۴۰۵ را در نظر بگیریم، احتمال وقوع حداقل یک زمین‌لرزه با بزرگای برابر یا بزرگ‌تر از ۷.۰ در کل گستره فلات ایران، در بازه زمانی یک‌ساله حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد، در بازه پنج‌ساله حدود ۵۵ تا ۷۰ درصد و در بازه ۱۰ساله حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد برآورد می‌شود. ۵۷ زلزله از قرن چهارم پیش از میلاد تا سال ۲۰۱۷ با چنین بزرگایی گزارش شده‌اند که البته کامل‌بودن داده‌ها برای دوره‌های تاریخی کهن پایین است؛ بسیاری از بزرگی‌های ثبت‌شده در دوران باستان صرفا برآورد هستند، موقعیت‌های مکانی تقریبی‌اند و برخی رویدادهای رخ‌داده در نزدیکی مرزها در مکران، ترکیه، ترکمنستان، پاکستان نیز در فهرست زلزله‌های ایران گنجانده شده‌اند. در یک بازه زمانی مدرن‌تر و قابل اطمینان‌تر ۱۹۰۰ تا ۲۰۱۷، یعنی حدود ۱۱۸ سال، ۲۴ رویداد با چنین بزرگایی گزارش شده و متوسط هر دهه دو زمین‌لرزه با بزرگای بیش از هفت در گستره ایران و پیرامون مرزهای ایران را به دست می‌دهد. تعداد واقعی بلندمدت زمین‌لرزه‌ها در برخی مناطق کمی بیشتر است. گسل‌های اصلی اغلب رفتار لرزه‌ای دوره‌ای با فواصل بازگشت قرن‌ها تا هزاره‌ها نشان می‌دهند. احتمالات رخداد برای کاربرد عملی مهندسی، برنامه‌ریزی، بیمه باید با یک ارزیابی خطر احتمالی کامل مختص محل مورد نظر همراه شود. برای منطقه‌ای به شعاع حدود ۱۵۰کیلومتری تهران برای بازه زمانی یک، پنج و ۱۰ساله به ترتیب حدود ۰.۳، ۱.۵ و ۳.۵ درصد است.
همین درصدها برای گستره پیرامون تبریز به شعاع ۱۵۰ کیلومتر به ترتیب ۰.۶، سه و شش درصد برای بازه یک، پنج و ۱۰ساله پیش‌رو است که تقریبا احتمال زمین‌لرزه بیش از هفت ریشتر پیرامون تبریز را حدود دو برابر همین احتمال‌ها در منطقه پیرامون تهران نشان می‌دهد. در منطقه پیرامون تهران در قرن ۳۳۰ قبل از میلاد و سپس در 743 میلادی و 855، 958، 1177، 183۰ زمین‌لرزه با بزرگای بیش از هفت روی گسل‌های شمال تهران مشا و ایوانکی و گسل‌های جنوب تهران رخ داده است. زمین‌لرزه ۱۹۶۲ (۱۳۴۱ش) بویین‌زهرا با بزرگای ۷.۲ نیز در ۱۴۰کیلومتری غرب تهران روی گسل ایپک رخ داد. البته توجه شود که خطر شدت و جنبش زمین بیشتر از صرفا بزرگا و احتمال وقوع زلزله‌ای با بزرگای هفت یا بیشتر است؛ زیرا رویدادهای کوچک‌تر با بزرگای شش تا ۶.۹ و همچنین زلزله‌های بزرگ‌ترِ دورتر نیز می‌توانند شدت‌هایی ایجاد کنند که موجب خسارت گسترده شوند، مانند زلزله ۵ دی‌ماه ۱۳۸۲ بم با بزرگای ۶.۵ که موجب بیش از ۲۶ هزار کشته در بم شد. ایران تقریبا ۱۱۰ منطقه شهری با جمعیت بیش از ۱۰۰ هزار نفر دارد. البته تعریف «محدوده قانونی شهر» در برابر «مجموعه شهری» در مشخص‌کردن این پهنه‌های جمعیتی بسیار مهم است. بالاترین احتمالات کوتاه‌مدت در پهنه‌های پیرامون تبریز، کرمان-زاهدان و بخش‌هایی از مکران و کپه‌داغ به دست می‌آید. کمترین احتمالات مربوط به شهرهای ایران مرکزی -در اصفهان و یزد- است. منطقه کلان‌شهری تهران و بیشتر شهرهای حاشیه دریای کاسپین و زاگرس در یک رده میانی قرار می‌گیرند با حدود دو تا پنج درصد در یک بازه ۱۰ساله. در منطقه تهران-کرج گسل شمال تهران در حدود 30 هزار سال گذشته، شش تا هفت رویداد گسیختگی سطحی با بزرگای ۶.۱ تا ۷.۲ داشته است که میانگین بازگشت حدود 3.8 هزار سال و نرخ لغزش هولوسن حدود 0.3 میلی‌متر در سال ایجاد کرده است. گسل اصلی اخیر، نرخ‌های راستگرد حدود 10 میلی‌متر در سال در بخش‌های شمال غربی از گسل درود تا مریوان نشان می‌دهد. بسیاری از رویدادهای بزرگ گسیختگی سطحی نشان نداده‌اند. در منطقه تبریز و کرمان-زاهدان و مشهد-کپه‌داغ و بندرعباس احتمالات بعدی را در نزدیکی نواحی جمعیتی بیش از ۱۰۰ هزار نفر در شعاع ۱۵۰کیلومتری را نشان می‌دهند. البته احتمال جنبش شدید در خود شهر و ایجاد تخریب مانند زمین‌لرزه طبس ۱۳۵۷ وجود دارد.