پیام آذری - روزنامه سازندگی / متن پیش رو در سازندگی منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
درگذشت صدرالدین شریعتی، رئیس پیشین دانشگاه علامه، خاطره یکی از سخت‌ترین دوره‌های این دانشگاه را برای منتقدانش زنده کرد
فائزه مومنی| اتاق کاظم معتمدنژاد را هم از او گرفتند؛ استادی که نامش با شکل‌گیری آموزش ارتباطات در ایران پیوند خورده بود. محمدمهدی فرقانی، رئیس پیشین دانشکده علوم ارتباطات، بعدها روایت کرد که مدیران دانشگاه از او می‌خواستند، معتمدنژاد را به درخواست بازنشستگی ترغیب کند. فرقانی نپذیرفته بود؛ معتقد بود حتی حضور گاه‌به‌گاه این استاد در راهروهای دانشکده برای دانشگاه ارزش دارد. این روایت یکی از روشن‌ترین تصویرهای به‌جامانده از دوران ریاست صدرالدین شریعتی است؛ دوره‌ای که برای منتقدانش با بیرون راندن سرمایه‌های علمی و محدود کردن زندگی دانشگاهی شناخته می‌شود. شریعتی روز پنج‌شنبه ۲۱ آبان بر اثر سکته قلبی درگذشت. او، متولد ۱۳۲۷، از سال ۱۳۸۴ تا شهریور ۱۳۹۲ رئیس دانشگاه علامه طباطبایی بود. پیام‌های رسمی درگذشتش بر تعهد و خدمات او تأکید داشتند اما مرور دوران ریاستش، پرونده دیگری را نیز باز می‌کند: اخراج و بازنشستگی استادان، برخوردهای انضباطی با دانشجویان، تفکیک گسترده کلاس‌ها و جذب‌هایی که درباره شیوه و معیارهای آنها، اعتراض‌های جدی وجود داشت. این مجموعه اقدامات، مبنای داوری منتقدانی است که آن سال‌ها را از بدترین دوره‌های تاریخ دانشگاه علامه می‌دانند. احمد زیدآبادی نیز در یادداشت «تیره‌ترین تجربه!» پس از درگذشت او همین خاطره را زنده کرده است؛ خاطره مدیریتی که آثارش برای استاد و دانشجو به پایان یک حکم ریاست محدود نماند.
اخراج از دانشکده روزنامه‌نگاری
حسن نمکدوست‌تهرانی، استاد روزنامه‌نگاری، از نخستین چهره‌هایی بود که در آغاز مدیریت شریعتی از دانشگاه کنار گذاشته شد. خبر اخراج او در بهمن ۱۳۸۴ منتشر شد. گزارش همان زمان به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی علوم ارتباطات ایران، می‌گفت حکم به امضای شریعتی رسیده و علت اعلام شده، وضعیت استخدام نمکدوست در زمانی بوده که دانشجوی دکتری بوده است. انتشار خبر، اعتراض دانشگاهیان و فعالان دانشجویی را در پی داشت. در همان گزارش به انتخاب نمکدوست به‌عنوان پژوهشگر برگزیده و سابقه طولانی فعالیت مطبوعاتی او اشاره شده بود. ایلنا نیز واکنش دفتر تحکیم وحدت را منتشر کرد؛ تشکلی که نسبت به تبدیل اخراج استادان به رویه‌ای در دانشگاه‌ها هشدار می‌داد. نمکدوست، تجربه تحریریه را به کلاس می‌آورد؛ مزیتی مهم برای رشته‌ای که آموزش آن به ارتباط زنده با حرفه روزنامه‌نگاری وابسته است. حذف چنین استادی، فاصله دانشگاه با محیط حرفه‌ای رسانه را بیشتر می‌کرد. مسئله فقط پایان همکاری یک عضو هیأت علمی نبود؛ دانشجویان از دسترسی به تجربه و شیوه آموزشی او محروم می‌شدند. سال‌ها بعد حسین سلیمی، جانشین شریعتی، درباره تلاش برای بازگشت نمکدوست، توضیح داد که فرآیند جذب مجدد به نتیجه نرسیده است. این روایت نشان می‌داد تصمیمی که در آغاز آن دوره گرفته شده بود با تغییر رئیس دانشگاه به‌آسانی جبران نشد. سلیمی در همان گفت‌وگو، شمار استادان بازگشته به دانشگاه را ۲۹ نفر اعلام کرد؛ رقمی که ابعاد مسئله به‌جامانده از مدیریت پیشین را نیز نشان می‌داد.
فشار بر معتمدنژاد
در کنار اخراج نمکدوست، روایت برخورد با کاظم معتمدنژاد جایگاهی ویژه دارد. فرقانی در میزگرد شفقنا رسانه گفته بود در فاصله سال‌های ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۶ هنگامی که ریاست دانشکده را بر‌عهده داشت، رئیس وقت و مدیر آموزشی دانشگاه برای درخواست بازنشستگی معتمدنژاد فشار می‌آوردند. به روایت او، این فشار با مقاومتش روبه‌رو شد اما بعدها اتاق معتمدنژاد را نیز از او گرفتند. فرقانی این رفتار را بخشی از تلاش برای زدودن سنت و حافظه دانشکده توصیف می‌کرد. نقد او، متوجه جایگاه استادی بود که اعتبارش از عنوان استخدامی فراتر می‌رفت؛ حضوری که نسل‌های مختلف دانشجویان را به تاریخ آموزش ارتباطات پیوند می‌داد. گزارش روزنامه اعتماد نیز از رفتن یونس شکرخواه به دانشگاه تهران خبر داده است.
اقتصاددانان در صف خروج
دانشکده اقتصاد، کانون دیگر مناقشه بود. نام استادانی مانند محمد ستاری‌فر، حمیدرضا برادران‌شرکا، بهروز هادی‌زنوز و محمود ختایی در گزارش‌های مربوط به بازنشستگی‌ها تکرار می‌شد. خروج این چهره‌ها، دامنه دیدگاه‌ها و تجربه‌های علمی در دسترس دانشجویان را محدود می‌کرد. شریعتی در دفاع از تصمیم‌ها از درخواست بازنشستگی برخی استادان و رکود علمی سخن می‌گفت. اما توضیحات سیاسی او درباره فضای دانشکده اقتصاد و ارتباط آن با اعتراض‌های سال ۱۳۸۸ نشان می‌داد ارزیابی علمی تنها معیار مورد توجهش نبوده است. او محدود شدن فعالیت جریان منتقد را نیز از نتایج اقدامات خود معرفی می‌کرد. پس از برکناری، دفاع او از این کارنامه به طرح اتهام‌های کلی اخلاقی علیه استادان کشیده شد. حمیدرضا آیت‌اللهی، رئیس وقت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در نامه‌ای علنی به این اظهارات پاسخ داد. او از دینداری و صلاحیت علمی بسیاری از مخالفان شریعتی دفاع کرد و روایت‌هایی از تحقیر و فشار بر استادان ارائه داد. اعتراض آیت‌اللهی، که خود چهره‌ای اصولگرا بود، نشان داد دامنه مخالفت با این شیوه مدیریت از مرزبندی معمول جناحی فراتر رفته است.
تفکیک به جای مشارکت
سیاست‌های شریعتی، زندگی دانشجویان را نیز تغییر داد. تفکیک جنسیتی از اقدامات شاخص او بود و محدودیت به جدا کردن صندلی‌ها ختم نمی‌شد. در پذیرش سال ۱۳۹۱ شماری از رشته‌ها فقط برای زنان یا مردان در نظر گرفته شدند؛ تصمیمی که امکان انتخاب رشته را بر اساس جنسیت محدود می‌کرد. شریعتی در اظهارات منتشر شده به نقل از مهر از تفکیک ۹۸ درصد کلاس‌های کارشناسی و تمامی کلاس‌های کارشناسی ارشد خبر داده بود. آنچه مدیریت به‌عنوان دستاورد ارائه می‌کرد، برای منتقدان، گسترش کنترل اداری بر روابط و تجربه اجتماعی دانشجویان بود. در کنار آن، گزارش‌های مکرر از محدودیت تشکل‌ها، نشریات و برخوردهای انضباطی، تصویر دانشگاهی کم‌تحمل در برابر اعتراض را تکمیل می‌کرد.
دانشگاه با استادان هم‌فکر
ماه‌های پایانی ریاست شریعتی با مناقشه جذب حدود صد عضو هیأت علمی همراه شد. او استخدام یک‌شبه را تکذیب کرد و گفت فرآیندها از قبل آغاز شده و مجوز داشته‌اند. با این حال اظهاراتش درباره هدف جذب استاد، جهت‌گیری مدیریتی او را روشن می‌کرد: بر انتخاب استادان مؤمن تأکید داشت و اقداماتش را مقابله با غرب‌زدگی و جهل می‌نامید. در این نگاه رئیس دانشگاه برای تعیین جهت فکری کلاس نیز اختیار قائل بود. نتیجه، تضعیف همان تکثری بود که آموزش علوم انسانی به آن نیاز دارد؛ امکانی که دانشجو بتواند، نظریه‌های مختلف را بشناسد، مقایسه کند و به نقد بکشد. شریعتی در شهریور ۱۳۹۲ کنار رفت اما بازگرداندن استادان و ترمیم روابط دانشگاهی به یکی از مسئولیت‌های مدیریت بعدی تبدیل شد. این ملموس‌ترین میراث آن دوره بود: دانشگاهی که برای بازیابی بخشی از توان خود باید تصمیم‌های رئیس پیشین را اصلاح می‌کرد. روایت اتاق معتمدنژاد، اخراج نمکدوست و بازگشت ده‌ها استاد، کارنامه را از سطح اختلاف سیاسی فراتر می‌برد. هزینه آن مدیریت را کسانی پرداختند که کلاس، شغل یا امکان تحصیلشان محدود شد. برای آنان، سال‌های شریعتی با حکم پایان ریاست تمام نشد؛ بخشی از فرصت‌های از دست رفته دیگر قابل بازگرداندن نبود.